Home > Mury miejskie
mury miejskie

Kraków, w średniowieczu, posiadał mury miejskie. Zapraszam do zapoznania się z historią murów obronnych miasta Krakowa.

Mury miejskie

Pierwsze wzmianki źródłowe dotyczące systemu obronnego Krakowa pochodzą z czasów panowania księcia Leszka Czarnego. Początkowo mury miejskie nie wyglądały tak jak obecne, były to otoczone fosą umocnienia drewniano-zimne. Ich wznoszenie rozpoczęto od północnej strony miasta, najbardziej narażonej na atak wroga.( Średnowieczny Kraków leżał na terennach bagiennych. Od wschodu i zachodu rozciągały się bagna, od strony południowej płynęła Wisła, miasto narażone najbardziej na ataki było od strony północnej.). Kolejny etap rozbudowy i umacniania murów obronnych to czasy panowania Wacława II, rozpoczęto wówczas budowanie obwarowań kamiennych.

Trzykilometrowy pierścień fortyfikacji Krakowa budowano prawie dwa wieki. Na początku XIV w. murowane fortyfikacje otaczały już całe miasto lokacyjne. Najpierw plan fortyfikacji przypominał koło, później, po włączeniu w 1450r. ( za panowania Kazimierza Wielkiego) Okołu do Krakowa, wydłużył się wąskim gardłem w stronę wzgórza wawelskiego

Architekturę fortyfikacjyną na zachodzie dzieli się w formie umownej według trzech okresów: pierwszy do 1200r., związany z wykorzystywaniem doswiadczeń wojen krzyżowych, drugi 1200r.-1400r., uwzględniający wprowadzenie broni palnej, która uniemozliwiała dawną obronę pionową na bliską odległość, i trzeci 1400- 1550 r. Związany z dalszym rozwojem artylerii, wprowadzający basteje (budowla fortyfikacyjna, będąca murowanym lub ziemnym umocnieniem w formie niskiej, przysadzistej basztyobronnej. Zbudowana na planie półkola, wieloboku lub podkowy, wysunięta przed mur obronny, była stanowiskiem ogniowym artylerii, blokującym dostęp do kurtyny.

Basteja była formą pośrednią pomiędzy basztą a bastionem. Pojawiła się we Włoszech w XV wieku, w związku z rozpowszechnieniem się broni palnej (wcześniejsze baszty były wrażliwsze na ogień ze względu na mniejszą masywność, połączoną zazwyczaj z większą wysokością, oraz nie zapewniały dostatecznej powierzchni do obsługi artylerii). Stosowana do XVI wieku, ustąpiła miejsca bastionowi), a następnie bastiony, odporne na ogień obwarowań. Powyższy podział można zaobserwować w Krakowie, jednak z dużym opóźnieniem czasowym.

mury miejskie krakow

Poza linie murów wysunięte były bastiony i szańce ze stanowiskami artylerii, biorącej w krzyżowy ogień najbliższe przedpole, paraliżowały ataki wojsk oblegających. Chodziło o zadanie nieprzyjacielowi strat tak aby ten nie mógł zorganiozwać ataku oraz zbudować stanowisk ogniowych artylerii dla ostrzeliwania fortyfikacji. Napastnik musiał zorganiozwać obóz w terenie, który był celowo zniszczony przez oblężonych. Niszczenie przedmieść na przedpolu Krakowa zazwyczaj odbywało się przed najazdem wroga. Fortyfikacje z pewnymi przeróbkami przetrwały do XIX w. Ze śladami budownictwa pierwszego okresu w przyziemiach z wapienia łamanego i z budownictwem ceglanym z drugiego i trzeciego okresu. W 1806 r. Władze autriackie ze "względów zdrowotnych" kazały zniszczyć istniejące wówczas obwarowania miasta.Mury miejskie Krakowa zostały wyburzone na mocy decyzji cesarza austriackiego Franciszka II Habsburga z 1806 r. rozbiórki dokonano w latach 1810-1814 oraz w pierwszych latach istnienia Wolnego Miasta Krakowa. Mury floriańskie ocalały dzięki zdecydowanej interwencji Feliksa Radwańskiego seniora (1756-1826), architekta, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, senatora Wolnego Miasta Krakowa. Do dnia dzisiejszego zachowały się jedynie trzy baszty przy Bramie Floriańskiej, połączone kamiennym murem obronnym. Od strony ul. Szpitalnej Baszta Pasamoników (czyli szmuklerzy - rzemieślników wyrabiających pasy), dalej Stolarska (zwana inaczej Powroźniczą) i tuż przy ulicy Sławkowskiej - Ciesielska. Wszystkie osadzone zostały na kamiennym wykuszu i nadbudowane przy użyciu cegły w XV w. Baszta Pasamoników i Stolarska w wyższych kondygnacjach mają przekrój półkola i zwieńczone są machikułami oraz półstożkowatymi dachami. Baszta Ciesielska w części ceglanej o przekroju sześcioboku nakryta została ostrosłupowym dachem. Miała ona za zadanie ochronę Arsenału Miejskiego, a także pobliskiego kościoła Pijarów. Uratowany fragment (ok 200m) stanowił w założeniach najsilniejszy fragment fortyfikacji, gdyż nie było tutaj bagien i stawów, tworzących naturalną zaporę po wschodniej i zachodniej cześci Krakowa.

Charakterystyka

Początkowo były to otoczone fosą umocnienia drewniano-ziemne, w XIII w rozpoczęto budowę obwarowań kamiennych. 

Mury miejskie skadały się z muru, przemurza, fosy, barbakan, bram, baszt. 
Mur wewnętrzny wznosił się na wysokość 7-8m, a był szeroki na 2,5 m. W niektórych miejscach wyposażono go w drewniany ganek dla obrońców czy strażników. Około 9 metrów przed murem wewnętrznym umiejscowiono mur zewnętrzny, zwany także przedmurzem. Przedmurze było znacznie niższe – liczyło 2,20 – 2,50 metra wysokości, ale to na nim zatrzymywał się pierwszy atak.. Całość otaczała fosa szeroka na 6-8 m (jedynie koło barbakanu szerokość 24m) średnia głębokość 3,40m. 

Mur wewnętrzny był wzmacniany przez wysokie na 10 metrów baszty. W XIV wieku było ich 17. podczas rozbiórki murów 47. Każdą z baszt zajmował się określony cech rzemieślników, od których wywodzą się ich nazwy, np. Ciesielskiej, Paśników, Iglarzy.

Do miasta można było się dostać tylko przez jedną z 7 bram miejskich (wjazdowych).Bramy te wyposażone były w masywne, ciężkie, dębowe wrota i okutą żelazem bronę, czyli olbrzymią kratę opuszczaną na specjalnych łańcuchach. Pózniej pojawiła się pod Wawelem (u wylotu ul. Kanoniczej) brama Poboczna zwana też furtą. Brama pozwała przedostać się poza mury nad Wisłę, mieściła się na terenie obecnej posesji przy ul. Kanoniczej 25.

Ulice wylotowe ubezpieczano łańcuchami zamykającymi przejazd wozów i kawalerii w przypadku przedostania się nieprzyjaciela do miasta przez którąś z bram. 

mury miejskie

Brama Floriańska

Brama Floriańska (opiekował się nią cech kuśnierzy) to główna brama miejska, po raz pierwszy wzmiankowana w źródłach historycznych w 1307 r. Jej nazwa pochodzi od położonego pobliskiego kościoła św. Floriana na Kleparzu. W XIV w. uzyskała formę wysokiej wieży kamiennej na planie zbliżonym do kwadratu, wraz z prostym czworobocznym przedbramiem. Bramę przecinał przejazd o ostrołukowym sklepieniu, od strony miasta zabezpieczały ją drewniane wrota, a od zewnątrz drewniana lub żelazna krata, która była podnoszona i opuszczana po specjalnych kamiennych prowadnicach. Pod koniec XV w. w związku z rozbudową obwarowań i budową potężnego Barbakanu otrzymała ceglaną kondygnację z machikułami na kamiennych krotoszynach. Przez wieki brama Floriańska i Barbakan były połączone umocnioną tzw. szyją. W czasach nowożytnych brama Floriańska nabrała symbolicznego znaczenia reprezentacyjnej bramy wjazdowej do miasta na Drodze Królewskiej (Via Regia). Obecnie budowla liczy 34 m. wysokości. Od strony zewnętrznej znajduje się na niej płaskorzeźba orła piastowskiego wykonana przez rzeźbiarza Zygmunta Langmana w 1882 r. wg projektu Jana Matejki, od strony miasta - barokowa płaskorzeźba św. Floriana. W sklepionym przejeździe umieszczono ołtarzyk Matki Boskiej Piaskowej, w 1835 r. przeniesiony z tzw. szyi. Na piętrze bramy znajduje się kaplica fundacji książąt Czartoryskich, z neogotyckim balkonikiem od strony miasta, zaprojektowanym w 1840 r. przez Karola Kremera. Neogotyckie przejścia do miast przebito dla ruchu pieszego w latach 40 XIX w. Przez Tomasza Majewskiego. Neogotyckie przejście po prawej zlikiwodwano po drugiej wojnie światowej.

Barbakan

mury miejskie cracow time aleria

Zbudowany w 1498 r. W związku z groźbą inwazji tureckiej. Jest to budowla gotycka z 7 wieżyczkamii otworami dla artylerii w dolnej kondygnacji dla rażenia z flanki wojsk oblegających. Wytyczony na planie koła o średnicy 24,40 m. Barbakan stanowił najsilniejszą pozycję obronną na północnym łuku warowni krakowskich i praktycznie był nie do zdobycia, aż do czasów wprowadzenia w XIX w. Zasadnicznych zmian w sztuce oblężniczej. Wybudowany jest z cegły, z zastosowaniem kamiennych konsol dla podtrzymania konstrukcji ganków, wieżyczek oraz obramień strzelnic.

mury miejskie cracowtime galeria

Przedpole mogło być ostrzeliwane we wszystkich kierunkach z dział przyziemia, rusznic i kusz załogi zgrupowanej na ganku obiegających koronę murów oraz w wieżyczkach dających strzelcom doskonałą osłonę. Barbakan otaczała szeroka fosa (24 metry) wyłożona płytami ciosowymi. Z relacji przyjezdnych wynika, że w XVIw była okresowo osuszana lub wypełniana wodą. Brama wjazdowa z mostem częściowo zwodzonym, a częściowo osadzonym na palach i w czasie oblężenia łatwym do zniszczenia, wychodziła z Barbakanu ukośnie w kierunku obecnej ulicy Długiej. Był to tzw. Most kleparski. Znajdowała się ona pod ostrzałem broni palnej umieszczonej na murach obronnych zespołu bramy Floriańskiej. Chodziło o uniknięcie zaskoczenia na wypadek wtargnięcia sił wrogich na nie zniszczony most, przerzucony przez fosę, aby nawet wtedy obrońcy byli w stanie zamknąć niewielki oddział nieprzyjacielski na dziedzińcu Barbakanu i zniszczyć go ogniem prowadzonym z ganków otaczających budowlę.

mury miejskie cracow time galeria

Żadna z armii oblegających Kraków w XVI i XVII w. Nie pokusiła się o zdobycie tej kluczowej fortyfikacji, ograniczając się wyłącznie do jej ostrzału artyleryjskiego. Ściany Barbakanu, ktorych grubość dochodzi do 3 m, do połowy XIX w, były w stanie wytrzymać ogień najcięższych dział. Tym należy sobie tłumaczyć, że Barbakan nie był nigdy atakowany, a wojska oblegające uderzały w bramę Sławkowską, Gródek i bramę Wiślną jako punkty słasze i łatwiejsze do zdobycia. Na dziedzińcu Barbakanu mogła się zebrać część krakowskiej załogi i niespodziewanym atakiem na obóz nieprzyjaciela zadać mu poważne straty, a następnie szybko schronić sie za murami.

Barbakan z bramą Floriańską połączony był szyją (przejście zabezpieczone po bokach murem) , częściowo pozostałość przebramia z XIV i I poł XV w. W części przylegającej do Barbakanu szyja posiadała pomieszczenie dla obrońców, a przy Bramie Floriańskiej boczne furtki wiodące w międzymurze. Stał tu ołtarzyk z obrazem Madonny (Matka Boska Piaskowa) po wyburzeniu szyji w 1835r przeniesiony do bramy Floriańskiej.

Cracow Time